بررسی فقهی عقد بیمه
بررسی فقهی عملیات استشهادی
بررسی فقهی قراردادهای مستقبلیات، اختیارات و فروش استقراضی از دیدگاه فقه امامیه و عامه
بررسی فقهی کارگزاران
بررسی فقهی کلیسا و کنیسه
بررسی فقهی لهو
بررسی فقهی ماهیت عقد سرقفلی و لوازم و آثار مترتب بر آن
بررسی فقهی مسکرات با مصادیق جدید
بررسی فقهی مسئله شبیه سازی انسان
بررسی فقهی معاملات اینترنتی
بررسی فقهی معاملات بانکی
بررسی فقهی مکان قربانی در حال حاضر
بررسی فقهی مواد مخدر
بررسی فقهی موجبات ضمان قهری
بررسی فقهی نفقه زوجه
بررسی فقهی نماز قضای والدین
بررسی فقهی و حقوقی وقف بیت المال از دیدگاه فریقین
بررسی فقهی وطن
بررسی فقهی ولایت زن و گستره آن
بررسی فقهی همراه داشتن اجزاء میته در نماز
بررسی کیفیت و احکام تشهد
بررسی مبانی رجالی محقق خوئی
بررسی مبانی فقهی حفظ محیط زیست
بررسی مبانی فقهی ربای قرضی از دیدگاه فریقین
بررسی مجعول در باب امارات
بررسی محدوده حرم مکه و احکام فقهی آن
بررسی مسائل فقهی حقوقی عیوبی که سبب فسخ نکاح می شود
بررسی مسئله قران بین دو عمره
بررسی مسئله تعلق خمس به عین یا ذمه
بررسی مسئله جزیه در فقه اسلامی
بررسی مشرب اصولی شیخ محمدحسین اصفهانی
بررسی مقایسه‌ای و تطبیقی ارتداد
بررسی ملازمه بین حکم عقل و شرع
بررسی موارد اختلاف احکام مسلمان و کافر
بررسی موارد جواز بیع وقف از نظر امام و صاحب جواهر
بررسی مواقیت احرام در حج عمره
بررسی نظریه حصر زکات در عناوین تسعه
بررسی نهاد بیع الخیار از نگاه فقه اسلامی
بررسی و تحلیل انواع تعلیلات شرعی با رویکرد تطبیقی
بررسی و نقد تئوری تساوی دیه زن و مرد
بررسی واجبات احرام
بررسی وجوب جزئیت سوره کامل برای نماز
بغی و تمرّد در حکومت اسلامی
بلوغ دختران
بیع خیار و کاربرد آن در بانکداری
بیع زمانی، ماهیت و آثار آن از دیدگاه فقهاء
بیع صرف
بیع فضولی
بیع وقف
پذیرش سرپرستی از حاکم غیر ماذون
پوشش
پوشش بانوان در برابر محارم
پوشش لباس و زیورآلات خاص جنس مخالف
پیوند اعضاء از دیدگاه فریقین
تابعیت ولی فقیه از منظر فقهی
تاثیر اعسار زوج در حق حبس زوجه
تاثیر عقد نکاح صغیره در نشر حرمت
تاثیر موافقت یا مخالفت کتاب در حجیت خبر و در ترجیح اخبار متعارضه 
تبدیل سنه
تبعیض در تقلید
تبیین تئوریک روابط مسلمین با اهل کتاب
تبیین ماهیت واجب تعبدی وتوصلی مقتضای اصل
تجرّی
تحدید کرّ
تحقیق پیرامون حکم ارتداد در اسلام و حقوق بشر
تحقیق در اوقات صلاه
تحقیقی پیرامون مبادی اجتهاد
تحلیل خمس
تحلیل فقهی و حقوقی توبه از منظر اسلام
تحلیل و تحقیق، تدرء الحدود بالشبهات
تحلیلی پیرامون آیه شریفه خمس
تحلیلی در تقسیم گناه به صغیره و کبیره از منظر فقه
تخصیص آیات قرآنیه به روایات شریفه و نتایج آن در احکام الهیه
تخییر بین قصر و اتمام نماز در مکانهای چهارگانه (مسجدالحرام، مسجدالنبی، مسجد کوفه و حرم امام حسین(ع
تدلیس در عقد احکام و آثار آن
ترتّب
تروک احرام
تزاحم ولایت فقهاء با فقیه حاکم
تسامح در ادله سنن
تسرّی وجوب زکات
تشرّفات در عصر غیبت، بایدها و نبایدها
تشویق و تنبیه کودکان از منظر فقه شیعه 
تشهّد
تصدی مناصب ولایی توسط زنان از نگاه کتاب و سنت
تصویر ذوی الارواح
تطبیقات الاصول فی علم الفقه
تطوّر مسئله تعارض الادله
تطهیر و تنجیس قرآن
تعاطی المخدرات احکام فقهیه و آثار اجتماعیه
تعریف محاربه و احکام آن 
تعزیرات
تعلق خمس به عین
تعلیق در عقود و ایقاعات
تعویض السند
تعیین اصول مقارنه در وجه حجیت ظواهر
تغلیظ دیه
تغییر جنسیت
تفاوت حدود و تعزیرات
تفاوت زن و مرد در احکام ارث
تفاوتهای زن و مرد در صلاه
تفاوتهای فقهی زن و مرد
تقدیر مسافت شرعی در صلوه مسافر
تقسیم الخمس الی سهم الإمام و سهم السّاداه
تقلید میت
تقلید، موارد احکام و آثار آن از دیدگاه صاحب جواهر
تقیه
تقیه و نقش آن در فقه و نظام اسلامی
تلف قبل القبض
تمسّک به عام در شبهات مفهومیه و مصداقیه 
تمسّک به عام در شهادت 
تملیک سهم امام
تناسب حکم و موضوع
تنبیه
تنجیس متنجس
تنجیم
توبه
تیمم که آن را طهارت ترابیه می گویند و اینکه کیفیت آن چگونه است 
ثروت‌های طبیعی
جایگاه اجماع در منظر امامیه و عامه
جایگاه امنیت در فقه شیعه
جایگاه بحث هیئت در علم اصول
جایگاه حبس در فقه اسلامی و قوانین مدوّن 
جایگاه سیره عقلائیه
جایگاه شهرت و سیره در استنباط احکام
جایگاه عرف در استنباطات فقهی
جایگاه عقل در استنباط احکام
جایگاه عقل در استنباط احکام از دیدگاه امام خمینی(ره
جایگاه عقل در فقه
جایگاه فقهی حج کودکان
جایگاه قرآن در استنباط
جایگاه قرض از منظر مذهب شیعه و اهل سنّت
جایگاه کتاب عزیز در حجیت اخبار و روایات
جایگاه نظام مالیاتی در اسلام
جایگاه نیت در عبادات اسلامی
جریان المعاطاه فی الإجاره
جزیه و احکام آن در فقه اسلامی و چگونگی اخذ آن در زمان غیبت
جمع حکم واقعی و ظاهری
جواز اجتماع امر و نهی در یک چیز
جواز نظر به وجه و کفّین اجنبیه
جهاد ابتدایی و آزادی
جهاد و دفاع
چالش‌های حقوق زنان در فقه اسلامی
حجر و آثار فقهی آن
حجر و معامله محجورین
حجیت استصحاب در جریان استصحاب عدم ازلی 
حجیت اصل برائت از نظر سنّت
حجیت اقوال رجالین
حجیت بینه و عدل واحد
حجیت خبر واحد در غیر احکام
حجیت دلیل عقلی از دیدگاه شهید صدر(ره
حجیت ظن در اعتقادات
حجیت ظواهر
حجیت ظهور
حجیت عام با اجمال مخصص


برچسب‌ها: پایان نامه, فقه و حقوق اسلامی, موضوعات پیشنهادی پایان نامه, کارشناسی ارشد فقه و حقوق اسلامی
نوشته شده توسط فاطمه طهماسبی  | لینک ثابت |

حجیت خبر واحد
آیات الاحکام )نکاح و ارث(
آیا خمس حق وحدانی است یا نه؟
آیا شرط فاسد موجب فساد عقد هست یا نه؟
آیا کفار مخاطب به احکام شرعی و مکلف به فروعند؟
اتصال ماء قلیل و نجاست کافر
اثبات قاعدیت قاعده وزر
اثبات ماه هلال
اثر اجازه
اثر معرفه النفس إلی الکمال
اجاره
اجاره به شرط تملیک
اجاره رحم و آثار مترتب بر آن
اجتماع امر و نهی
اجتهاد
اجتهاد مطلق و متجزی
اجتهاد و شخصیت حقوقی (فقه و نهاد حقوقی استنباط)
اجرای حدود در عصر غیبت 
اجزاء
اجماع از دیدگاه شیعه و اهل سنّت
اجناسی که به آنها زکات تعلق می گیرد
اجیر و احکام آن
اجیر و احکام آن در عقد اجاره 
احکام آبها
احکام اجازه و رد در عقد فضولی
احکام اراضی به حسب مالکیت آن
احکام ارتداد
احکام استثنائی زنان در فقه اسلامی
احکام السمع
احکام الکتابه فی ابواب الفقه
احکام المیت
احکام اولیه و ثانویه
احکام اهل کتاب
احکام بیع صرف و سلم
احکام پول
احکام ثانوی و ولائی ائمه(ع)
احکام جشن و شادمانی در اسلام
احکام جنین
احکام حضانت
احکام حضانت در فقه شیعه 
احکام حیض
احکام خاصه اهل سنّت از دیدگاه امامیه
احکام خمس
احکام خنثی و تبدیل جنسیت
احکام روزه مسافر
احکام سقط جنین
احکام سمع در ابواب فقهیه
احکام صبی در عبادات
احکام ظروف (طلا و نقره)
احکام عبادات غیرصلاتی در مسجد
احکام عبادی کودکان
احکام غصب فی الاعیان و المنافع
احکام غنا از دیدگاه محقق سبزواری
احکام فقهی اسلام درباره مسلمان و کافر
احکام فقهی اوراق بهادار
احکام فقهی آلات قمار
احکام فقهی بسمله
احکام فقهی پول‌های جدید
احکام فقهی زمین
احکام فقهی طرق و شوارع
احکام فقهی کلب
احکام فقهی کلیسا و کنیسه
احکام فقهی مربوط به قرآن
احکام فقهی مهریه
احکام فقیر در اسلام
احکام محاربه
احکام مربوط به تصویر ذوی الروح
احکام مرتد 
احکام مرتع‌ها
احکام مسافر
احکام مسجد و جایگاه آن
احکام نگاه
احکام نگاه به تصویر
احکام نگاه در فقه شیعه
احکام نواصب، طهارت و نجاست، تصرف اموال آنها، وجوب قتل آنها و ...
احکام و حقوق کودک از نظر فقه و حقوق مدنی
احکام وطن
احیاء اراضی موات در حکومت اسلامی
اخبار تحلیل خمس
اختصاص خمس به ارباح
اختصاص خمس به فقیه حاکم
اخذ اجرت بر واجبات
اخذ الاجره علی الواجبات و المستحبّات
اخذ به شفعه
اخلال به ترتب اعمال عمره و حج و اختلاف انظار فقها در منابع فقهی امامیه
ادله اثبات دعوی
ادله خیار غبن
 ادله ضمانت
ادله فقهی الزام حکومتی حجاب
اذان
اذن
اذن ولی در نکاح باکره
اراضی
ارتداد و احکام آن
ارتداد، موارد، احکام و آثار آن از دیدگاه صاحب جواهر
ارث زن
ارث زن از دیدگاه امامیه و اهل سنت
ارث زوجه از عقار در فقه فریقین
ارث زوجین از دیدگاه فقه
ارزش و مالیت از دیدگاه فقه و اقتصاد
ارش الجنایه در فقه
ازدواج با بیگانگان
ازدواج با غیرمسلمان در فقه فریقین
ازدواج مسلم با غیرمسلم
ازدواج موقّت
اسباب الضمان
استثناء وجه و کفّین از حرمت نگاه به زن
استثنائات ربا
استحاله
استحقاق منتسبین به هاشم از طرف مادر نسبت به خمس
استصحاب تعلیقی
استصحاب در احکام
استصحاب در شبهات حکمیه
استصحاب در شک در مقتضی
استصحاب عدم ازلی
استصحاب عدم ازلی با رویکرد به تطبیقات
استصحاب کلی
استصحاب و شبهات حکمیه
استطاعت در حج
استظلال
استظلال در حج و احکام آن
استعمال لفظ در اکثر از معنی
استقلال
استنباط قواعد معاملات و قراردادهای مستحدثه
استهلال
اسلام و جنسیت
اشتراط اتحاد آفاق در رویت هلال
اشتراط اعلمیت در مرجع تقلید
اشتراط اعلمیت در ولی فقیه
اشتراط تثبیت نیه السفر فی جواز الافطار
اصاله الإشتغال فی الشک فی المکلف به
 اصاله الزوم
اصاله الصحّه یا مشتق
اصحاب اجماع
اصل اول در خیار
اصل اولی در انتفاع و اکتساب نجاسات و متنجسات
اصل برائت عقلی و شرعی
اصل تالیف قلوب و آثار فقهی آن در فقه سیاسی
 اصل در پرداخت دیه (مقادیر دیات در کتب فقهی)
اصل مثبِت
اصل نفی ظلم در فقه
اصل و ظاهر
اضطراریات و تغییرات فیزیکی در حج
اعتبار اسلام الذابح
اعتکاف
اعسار
اعلمیت در مرجع تقلید
افتراق آفاق
افراط و تفریط در امانت
افلاس
اقتصاد مشارکت
اقرار
اقرار العقلاء علی انفسهم
اقسام دلالات ثلاث از منظر فریقین
اقسام دیات قتل
اقسام عدّه و احکام آن
اقسام مرتد و احکام آن
اقلیت‌های دینی 
الاجزاء (فی اجزاء الماتی به بالامر الظاهری عن الامور به الواقعی)
الاحصار
الاستنساخ وما یتفرع علیه من احکام
الاعراض عن الملک
البحث عن اقسام الواجب
البیوع المنهی عنه
البیوع المنهیه بالحرمه التکلیفیه
التحقیق فی ادله الاثبات الدعوی
التحقیق فی الارتداد موضوعاً و حکماً
التسامح فی ادله السنن
الحجب فی الإرث
الزیاده فی الصلاه
السرقه و احکامها فی الإسلام
العموم، تعریفه و تقسیمه
القرائه فی الصلاه الیومیه
القرض و الدین و احکامهما
الکنائس و البیع فی دار الاسلام
المهادنه
الوصیه
الوضع و الإستعمال
الولایه علی الصغیر فی العقود دراسه مقارنه
امر به معروف و نهی از منکر از نگاه شیعه و اهل سنت
امر به معروف و نهی از منکر و آزادی
امکان تعبد به ظن
امنیت اجتماعی از نگاه شریعت اسلام
امنیت از دیدگاه اسلام
امور حسبیه
انحلال علم اجمالی
انفال
انفساخ عقد در نکاح، بیع، اجاره از دیدگاه فقه و قانون
انفعال الماء القلیل
انقلاب النسبه
انواع استحاضه و احکام آن
اوفوا بالعقود در فقه عامه و خاصه
اوقات الصلاه و جمع بین الصلواتین
اولیاء عقد
اهداء اعضاء
بازشناسی قلمرو ربای معاملی
بانکداری در اسلام
بحوث حول الغیبه
برائت شرعیه
برائت عقلیه
بررسی احکام آبزیان
بررسی احکام تقلید
بررسی احکام حکومتی و ولائی
بررسی احکام سجده
بررسی احکام فقهی مجهول المالک
بررسی احکام فقهی مطبوعات
بررسی احکام مکان مصلی
بررسی اخبار علاجیه در باب تعارض و تعادل و تزاحم
بررسی اخبار من بلغ
بررسی ادله وجوب تعیینی نماز جمعه
بررسی ادله استصحاب (از سیره و ظن و اجماع و اخبار)
بررسی اصولی اطلاق لفظی و اطلاق مقامی و جایگاه آن دو در فرآیند استنباط حکم شرعی
بررسی انظار علماء در مقدمات مفوّته
بررسی آثار فقهی و حقوقی فناوری DNA (شبیه سازی)
بررسی آیات دالّ بر حجیت خبر واحد
بررسی بحث قبله در نماز
بررسی به شرط بلوغ، رشد، و عقل در معاملات بالمعنی الاعم از منظر فقه خاصه و عامه
بررسی تساوی دینی زن و مرد
بررسی تطبیقی ارث زن از دیدگاه شیعه و سنت
بررسی تطبیقی شرط در معاملات از منظر شیخ انصاری و سیدمحمد کاظم یزدی و صاحب جواهر
بررسی تطبیقی طواف در مذاهب مختلفه
بررسی تطبیقی قاعده لاضرر درفقه
بررسی تطبیقی ماهیت دیه در فقه
بررسی تطبیقی موانع ارث از دیدگاه عامه و خاصه
بررسی تعارض غیرمستقر در ادله شرعیه
بررسی تعارض فقه و حقوق در تطبیق قاعده عسر و حرج بر مسائل فقه خانواده
بررسی تفصیلی آیات الاحکام کیفری
بررسی تولید غیرطبیعی از طریق شرعی
بررسی جایگاه پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) درباره تشریح احکام
بررسی جایگاه عقل در استنباط احکام شرعی
بررسی جرائم صغار و مجانین از منظر حقوق و روایات اهل بیت(ع)
بررسی جهاد و دفاع از دیدگاه فقه امامیه و اهل سنّت
بررسی حجیت ظواهر قرآن از دیدگاه شیعه و سنی
بررسی حجیت قیاس و اجماع از نظر فریقین
بررسی حجیت مثبتات اصول و امارات
بررسی حدیث رفع
بررسی حرمت خون مسلمان در روایات و آیات
بررسی حقوق اجتماعی زن و امامت جماعت و مرجعیت
بررسی حقوق ارتفاقیه در فقه
بررسی حکم رحم جایگزینی و مسائل مربوط به آن
بررسی حکم رشوه در فقه شیعه
بررسی حکم فقهی تجسس و موارد استثنای آن
بررسی حکم فقهی وجوب خمس در معادن
بررسی حکم لقیط و شروط یابنده آن
بررسی حکم معاطات و انظار متقدمین و متاخرین در این رابطه
بررسی رجال کامل الزیارات
بررسی روایات قیام‌های قبل از قیام امام زمان(عج)
بررسی سیر تاریخی حکم تقلید در فروع دین (از منظر فقه خاصه و عامه)
بررسی شخصیت رجالی و حدیثی علی بن ابی حمزه بطائنی
بررسی شخصیت رجالی و حدیثی محمدبن سنان
بررسی شرائط طواف
بررسی شرط اجتهاد در قاضی (شامل بررسی ادله، چگونگی اثبات یا عدم اثبات آن برای قاضی)
بررسی شرط اجتهاد قاضی در فقه خاصه و عامه
بررسی شرط رشد از منظر فقه شیعه و عامه
بررسی شرطیت اذن پدر در ازدواج دختر
بررسی شروط مخالف کتاب و سنّت و نقش آن
بررسی عدّه و آثار آن در فقه امامیه
بررسی فقهی احکام حیوانات بحری
بررسی فقهی احکام سوگند در قضا
بررسی فقهی ادله وجوب قربانی در منی و امکان تغییر آن بر اساس مقتضیات زمان
بررسی فقهی اذان و اقامه
بررسی فقهی اعانت، تعاون و معاونت بر اثم
بررسی فقهی اقتصادی ویژگیهای نظام مالی اسلامی و برخی ابزارهای آن
بررسی فقهی الکل و فراورده های آن 
بررسی فقهی اماکن تغییر مسافر
بررسی فقهی بازار بورس
بررسی فقهی بازاریابی شبکه‌ای
بررسی فقهی بیت المال عند الامامیه 
بررسی فقهی پوشش زن در فقه امامیه
بررسی فقهی تسبیحات اربعه درنماز
بررسی فقهی حج براساس وصیت
بررسی فقهی حد زنا
بررسی فقهی حقوق مالی (تحجیر و...)
بررسی فقهی ربای قرضی از دیدگاه فریقین
بررسی فقهی ریش تراشی
بررسی فقهی سعی موضوعاً و حکماً
بررسی فقهی شرکت و مصادیق جدید آن
بررسی فقهی شروط ضمن عقد
بررسی فقهی صدقه غیر زکات
بررسی فقهی طلاق قضائی


برچسب‌ها: پایان نامه, فقه و حقوق اسلامی, موضوعات پیشنهادی پایان نامه, کارشناسی ارشد فقه و حقوق اسلامی
نوشته شده توسط فاطمه طهماسبی  | لینک ثابت |

 تخصیص و تخصُّص

قبل از تعریف تخصیص، لازم است تخصّص روشن شود. تخصّص عبارت است از این که موضوعی از لحاظ وجدانی یا واقعی از شمول حکمی عام، بیرون باشد؛ مثل، صُلح که از شمول احکام بیع بیرون است.

اما تخصیص، عبارت است از این که حکم بعضی از افرادِ موضوعِ عام برداشته شود. زمانی تخصیص صورت می پذیرد که موضوع دلیلی، عام باشد و دلیل دیگر دایره ی آن را مضیق سازد.

مثل این که دلیلی بگوید، همه ی دانشمندان را احترام کن و دلیل دیگری بگوید، دانشمندان فاسق را احترام نکن؛ این دلیل دوم مخصّص دلیل اول خواهد بود و علّت تخصیص این است که دلیل مخصّص نسبت به دلیل عام، قرینه تلقی می شود و فرقی نمی کند که مخصّص متصل باشد یا منفصل، منتها چنانچه مخصّص متصل باشد، از ابتدا مانع از انعقاد ظهور در عام می شود؛ اما اگر مخصّص منفص باشد، دلیل عام در ابتدا دلالت و ظهور در عموم دارد، اما دلیل مخصّص منفصل روشن می سازد که ظهور ابتدایی مراد نبوده است.

فرق تخصیص و تقیید

بعضی از اصولیین بین تخصیص و تقیید فرق نهاده اند و آثار متفاوت را بر هر یک مترتب کرده اند، و گفته اند: در تخصیص، دلیل مخصّص، حکم عام را مضیَّق می کند و بعضی از افراد یا اصناف را از دایره ی موضوع عام، خارج می سازد و در نتیجه حکم عام به بقیه افراد و اصناف آن محدود می شود، بدون آن که مقتضی تغییر در ناحیه ی موضوع حکم عام باشد. مانند، این که بعضی از افراد حکم عام از دنیا بروند که این امر موجب می شود، شمول عام تقلیل یابد، بدون آن که تغییری در موضوع حکم به وجود آید. در مثالی که در باب تخصیص آمد، موضوع، عبارت از علماء است و دلیل مخصِّص، موضوع را تحدید نمی کند؛ بلکه بعضی از افراد آن که فاسق اند از دایره ی موضوع خارج شده اند؛ گویا این افراد از میان رفته اند و لذا دلیل مخصَّص، هیچ وصف خاص وجودی مثل، عادل بودن و هیچ وصف خاص عدمی مانند، غیر فاسق بودن را برای موضوع حکم یعنی، علماء ثابت نمی کند؛ برخلاف تقیید که دلیل مقیّد دایره ی موضوع حکم را تضییق می کند و به یک وصف خاص وجودی یا عدمی متصف می گرداند؛ مثل، دلیلمقیّد که موضوع وجوب بنده آزاد کردن را به مؤمن بودن، مقیّد می گرداند و موجب اتّصاف بنده به ایمان می شود که این وصف یک وصف وجودی است.

 

حکومت

حکومت و ورود از اصطلاحات متاخّرین است. طرح این دو اصطلاح بدان جهت بوده است که ایشان طرق تخصّص و تخصیص و تقیید را در جمع بین ادلّه یا تقدیم بعضی بر بعضی دیگر وافی و کافی ندانسته اند؛ زیرا در مواردی بعضی از ادلّه باید بر بعضی دیگر مقدّم شوند و این در حالی است که نه ملاک تخصیص و نه ملاک تقیید هیچ کدام وجود ندارد. از این رو عناوین «حکومت و ورود» برای رفع این نقیصه در نظر گرفته شده است.

از مجموع سخنان شیخ انصاری درباره ی حکومت، این طور به دست می آید که در دو صورت حکومت محقّق می شود:

الف. آن که مدلول دلیلی با دلیل دیگر متعارض باشد و حکمی را که به وسیله ی آن دلیل ثابت شده است از بعضی از افراد موضوع آن بردارد؛ مثل، دلیل «لاربا بین الوالد والولد» که بر «حرّم الربا» حکومت دارد.

ب. این که حکم موضوعی را که نسبت به بعضی از افرادی که آن موضوع شامل آن افراد نمی شود ثابت کند؛ مثل دلیل «الطواف بالبیت صلوة»  که بر ادلّه احکام صلوة حاکم است و آن احکام را برای طواف نیز ثابت می کند. در این موارد دلیل اول (حاکم) بر دلیل دوم (محکوم) مقدّم می شود.

بنابراین، حکومت در صورت اول از نظر نتیجه نظیر تخصیص است؛ ولی در حقیقت تخصیص نیست؛ زیرا همیشه موضوع دلیل مخصِّص، همان موضوع دلیل عامل است؛ در حالی که در حکومت این چنین نیست. به علاوه دلیل حاکم، و یا متعلّقِ حکمِ دلیلِ دیگر تصرف می کند و بعضی از اصولیون نُه قسم و بیشتر برای حکومت شمرده اند.

ورود

علمای اصول «ورود» را این چنین تعریف کرده اند که هرگاه یک دلیل به سبب تعبّد از ناحیه شارع، از لحاظ وجدانی موجب رفع موضوع دلیل دیگر شود، ورود محقّق خواهد شد و دلیل اول را وارد و دلیل دوم را مورود می گویند. برای مثال وقتی که اماره پیدا می شود، بیان به شمار می رود و عدم بیان که موضوعِ اصل برائت عقلی و قاعده ی قبح عقاب بلابیان است، از میان می رود.

ورود از جهت این که به لحاظ وجدانی موضوع را از میان می برد، از نظر نتیجه مانند تخصّص است؛ منتها خروج افراد از حکم در تخصّص، ذاتی است؛ مثل، خروج زید جاهل از تحت عموم «اکرم العلماء» ؛ ولی در ورود از جهت تعبّد از ناحیه ی شارع است، به صورتی که اگر دلیل وارد نبود، مشمول دلیل دیگر می شد که در مثال بالا چون شارع اماره را معتبر دانسته است، در جایی که اماره یافت شود، عدم بیان که موضوع حکم عقل، به قبح عقاب بلابیان است، با عنایت به تعبّد شارع از نظر وجدانی منتفی می شود. بدیهی است که اگر اماره معتبر یافت نمی شد. این حکم باقی بود.

با توجه به آنچه ذکر شد وجه اشتراک بین حکومت و ورود این است که در هر دو تشریع مدخلیّت دارد و فرق بین حکومت و ورود نیز، در این است که حکومت وقتی تحقّق پیدا می کند که اگر دو دلیل را به عرف عرضه کنیم، عرف یکی از دو دلیل را مبیّن و مفسّر و شارح دلیل دیگر بیابد. این مبیّنیّت و مفسّریّت گاهی با تضییق حکم است که در نتیجه، مانند تخصیص می شود و گاهی با توسعه حکم است که در نتیجه، از قبیل تعمیم است. بنابراین در ورود، موضوع به اصل تعبّد، منتفی می شود یعنی خود وجود تعبّد، موضوع را از روی وجدان برطرف می سازد. ولی در حکومت، خود تعبّد، موضوع را رفع نمی کند، بلکه آن متعبَّدٌبه، با ثبوت تعبّدی خود، موضوع یا حکم را توسعه یا تضییق می کند، به عنوان مثال وجود اماره با تعبّد از سوی شارع، از روی وجدان بیان می شود و موضوع قبح عقاب بلابیان را مرتفع می نماید ولی دلیل «لا شکَّ لکثیر الشک» با تعبّد از سوی شارع، شک کثیرالشک را از روی وجدان برنمی دارد بلکه شک نداشتن کثیرالشک که متعبَّدبه است، موضوع ادلّه شکوک را تضییق می کند.

امام خمینی در مورد حکومت می فرماید: عناوین در لسان آیات و روایات یا اجماع نیامده است تا در خصوصیات آنها بحث کنیم؛ ولی ممکن است گفته شود، عقلا و اهل زبان گاهی در محاورات دلیلی را، بدون ملاحظه ی نسبت بین آن دو یا اظهر بودن یکی بر دیگری، بر دلیل دیگر مقدّم می دارند. این تقدیم وقتی است که مدلول یکی از دو دلیل، حیثیتی از حیثیات دلیل دیگر را بیان کند که آن دلیل آن حیثیت را بیان نکرده باشد.

نظر امام خمینی رحمه الله در مورد ورود این است که آن در عرض حکومت نیست تا تعریفی مستقل داشته باشد و نیز از انواع تقدّم دلیل لفظی بر دلیل دیگر نیست؛ بلکه خود از نتایج حکومت است. تقدیم یک دلیل بر دلیل دیگر دو قسم است: یکی تقدّم ظهوری مثل تقدّم خاص بر عام و تقدّم مقید بر مطلق و دیگر تقدّم حکومتی و این تقسیم منحصر به نفی و اثبات است و قسم دیگری به نام ورود معقول نیست؛ زیرا وقتی یکی از دو دلیلی که متعرض حیثیتی از حیثیات دلیل دیگر می شود، دلیل دوم نسبت به آن حیثیت از دو حال خارج نیست: یا آن دلیل نیر متعرض آن حیثیت است و یا متعرض نیست و صورت سوّمی ندارد. تقدّم دلیل در صورت اول ظهوری و در صورت دوم حکومتی است.

نتایج تقدّم حکومتی متعدّد است: گاهی تقیید است، مثل تقدّم دلیل لاحرج و لاضرر بر اطلاق ادلّه ی احکام و گاهی تخصیص است؛ مثل، تقدّم «النحوی لیس بعالم» نسبت به «اکر العلماء» و گاهی توسعه در حکم است، مثل «الطواف بالبیت صلوة» و گاهی وروداست، مثل تقدّم ادلّه ی استصحاب بر ادلّه ی اصول عملی دیگر.

با این توضیحات معلوم شد که بنا بر نظر امام خمینی رحمه الله ورود، از انواع تقدّم ادلّه ی لفظی، نیست؛ بلکه از نتایج حکومت است.

بعضی از حقوق دانان نیز نظیر آنچه گفته شد، حکومت و ورود را تعریف کرده و مثالهایی از قوانین مدون آورده اند به طور مثال یکی از حقوق دانان حکومت را این چنین تعریف کرده است:

«تصرف یک قانون در دلالت قانون دیگر به طوری که بر اثر این تصرف، دلالت آن را توسعه بخشد یا محدود نماید و این توسعه و تحدید از دلالت کلام و عبارت قانون مذکور استفاده شود؛ به عنوان مثال قانون گذار می گوید: ملزم شدن شخص به انشاء معامله از طرف دادگاه از مصادیق اکراه محسوب نمی شود. قانون دوم حاکم بر تعریف قانونی اکراه است.»

همچنین وی در تعریف ورود می گوید:

«ورود وقتی است که قانون وارد، به علّت جنبه ی تأسیسی خود، موضوع قانون دیگر؛ یعنی: قانون مورود را محدود سازد؛ مثلاً، طبق قانون «اهلیت برای دارا بودن حقوق، با متولد شدن انسان شروع و با مرگ او تمام می شود. موضوع این قانون انسان است و ابتدای برخورداری و تمتع فرد از حقوق با تولد وی و انتهاء آن با مرگ حقیقی او عنوان شده است و سپس قانون راجع به حکم موت فرضی، با فرض موت برای غایب مفقودالاثر، بر قانون بالا وارد می شود. زیرا انتهاء وجود انسان را به تاریخ صدور حکم موت فرضی تنزل داده است و به عبارت دیگر وجود انسان را بین تولد و تاریخ صدور موت فرضی تنزل داده است.»

وی در جای دیگر بعد از تقسیم حکومت، همان مثالی را که برای ورود آورده برای مورد حکومت نیز ذکر کرده است که این امر حاکی از عدم تمیز و تفریق بین حکومت و ورود است.

 

تفاوت ورود و حکومت

   تفاوت مهم حکومت با ورود آن است که در حکومت ارتباط دلیل حاکم با دلیل محکوم به صورت نظارت، تفسیر و تبیین است، در حالی که تصرف دلیل وارد در دلیل مورود به صورت خارج ساختن از شمول آن‌ به‌طور حقیقی است. بر این اساس، نتیجه حکومت (اگر محدود کننده باشد) همانند تخصیص‌ است، ولی نتیجه ورود همانند تخصص است.
   به عبارت دیگر، هم حکومت و هم ورود، تصرف تعبدیِ یک دلیل در دلیل دیگر است، ولی حکومت، اخراج تعبدی و ورود، خروج تعبدی است.

منابع:

1. حسینی بهسودی، سید محمد سرور واعظ، مصباح الاصول، تقریرات درس محقّق خوئی، ج 3، ص 351، نجف، مطبعه نجف، 1376 ه.ق.

2. بنا بر مبنای محقّق خراسانی رحمه الله و محقّق نائینی رحمه الله در واقع بین تخصیص و تقیید فرقی نیست و بازگشت تخصیص به تقیید است و فرق از نظر لفظ و اصطلاح است، (ر.ک: محقّق خراسانی، محمد کاظم، کفایة الاصول، ج 1، ص 250، تهران، انتشارات علمیه اسلامیه، 1373 ه.ق. و همچنین محقّق خوئی رحمه الله ، سید ابوالقاسم، اجود التقریرات، تقریرات درس محقّق نائینی رحمه الله ، ج 1، ص 441 و 450.)

3. حکومت و ورود و مباحث مربوط به آن یکی از بحثهای دقیق است و شاید به خاطر همین غموض و پیچیدگی، بعضی آن را کم اهمیت جلوه داده اند و به صورت سطحی از آن گذشته اند.

4. محقّق خراسانی اصطلاح دیگری را غیر از آنچه ذکر شد، با عنوان توفیق عرفی که جامع تمام این وجوه است، ذکر می کند؛ به این صورت که اگر دو دلیل بر عرف عرضه شود، عرف بین این دو دلیل وفق می دهد؛ اما کیفیت وفق مختلف است؛ گاهی کیفیت وفق، به تخصیص و تقیید است و گاهی به ورود و حکومت، گاهی به حمل ظاهر بر اظهر یا حمل ظاهر بر نص و گاهی به حمل یکی از دو دلیل به حکم اقتضایی و دلیل دیگر به حکم فعلی، مثل حمل ادلّه ی اولی احکام بر حکم اقتضایی و ادلّه لاضرر بر حکم فعلی که ظاهر نظریه ی خود محقّق خراسانی در تقدیم ادلّه لاضرر بر ادلّه اولی احکام است. (ر.ک: محقّق خراسانی، محمد کاظم، کفایة الاصول.)

5. شیخ انصاری رحمه الله ، مرتضی، رسائل (فوائد الاصول)، ص 315 و ص 423، قم، کتاب فروشی مصطفوی، 1374 ه.ق.)

6. حرّعاملی، شیخ محمدبن حسن، وسائل الشیعه، ج 12، ص 436، قم کتاب فروشی اسلامیه، 1387 ه.ق.

7. بقره / 257.

8. مستفاد از ادلّه.

9. محقّق عراقی رحمه الله ، آقا ضیاءالدین، پاورقی فوائد الاصول، ج 4، ص 591، قم، مؤسسه ی نشر اسلامی، 1404 ه.ق.

10. حسینی بهسودی، سید محمد سرور واعظ، مصباح الاصول، تقریرات درس محقّق خوئی، ج 3، ص 348، نجف، مطبعه 1376 ه.ق.

11. امام خمینی رحمه الله ، الرسائل، ج 1، ص 236، قم، مطبعة علمیه، 1358 ه.ق.

12. همان، ص 240.

13. جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ترمینولوژی، حقوق، ص 248.

14. همان، ص 743.

15. جعفری لنگرودی، محمد جعفر، دانشنامه ی حقوقی، ج 3، ص 242، تهران، انتشارات ابن سینا، 1352 ه.ش. (توضیح آن فرق این است که هرگاه به مجرّد تأسیس قانونی، موضوع قانون دیگری رفع شود، نسبت بین آن دو قانون، ورود خواهد بود؛ اما اگر به جهت قانون تأسیس شده، موضوع قانون دیگر رفع شود، نسبت، حکومت خواهد بود و تأسیس و مؤسَّس با یکدیگر تفاوت دارند؛ مؤَسَّس متعَلَّق تأسیس است و تأسیس متعَلِّق است و بین متعلِّق و متعلَّق فرق هست و خلط بین این دو ناصحیح است، البته این مسامحه و خلط در اصطلاح چیزی از ارزش کار مؤلف محترم نمی کاهد.


برچسب‌ها: تخصیص, تخصص, ورود, حکومت, تعریف تخصیص, تعریف تخصص, محقق خراسانی
نوشته شده توسط فاطمه طهماسبی  | لینک ثابت |